نغما — خواندن و کشف شعر فارسی

بخش ۵۱۵ - همه‌الافاقه و همه‌الانفه و همهه الغالیه صفی علیشاه

صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)

ز همتها یکی باشد افاقت

که اول همت است اندر لیاقت

بود آن باعث ارجوئی نشانی

بکسب باقی و هم ترک فانی

تو ثانی همت آنرا آنفه دان

درجه ثانی از همت بود آن

کراهت باشد آنرا زاجر اعمال

توقع نبودش پاداش افعال

نخواهد در عمل از حق جزائی

ندارد در نظر خوف و رجائی

سیم همت بود اندر توالی

خود آن زارباب همتهای عالی

که ایشانرا تعلق جز بحق نیست

نظر هیچ از رهی بر ما خلق نیست

نه هرگز ملتفت بر ممکناتند

نه واقف هم در اسماء و صفاتند

نه از مستقبل آگه نی زماضی

نه از حال و مقامی شاد و راضی

همه مقصودشان تعظیم ذاتست

فراغت همشانرا از جهاتست

دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)

این متن به توضیح و تحلیل مفهوم همت و درجات آن می‌پردازد. در آن بیان می‌شود که همت اول، پایه و اساس لیاقت است و باعث ارتقاء انسان به مقام‌های عالی‌تر می‌شود. همت دوّم به عنوان همتی می‌شود که از عمل و اعمال زشت دوری می‌کند و انتظار پاداش ندارد. همت سوم نیز به همت‌های بزرگ مربوط می‌شود که هیچ وابستگی به امورات دنیوی ندارند و تمام خواسته آنها تنها تعظیم و بزرگداشت حق است. این افراد از دنیا و امور آن غافلند و فقط در پی رضایت و قرب به ذات الهی هستند.