بخش ۱ - فی فضیلة العلم، ذکر العلم اربح لانّ فضله ارجح سنایی
سنایی غزنوی / الباب الخامس فی فضیلة العلم، ذکر العلم اربح لانّ فضله ارجح / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
فی‌العلم و درجة العلم و المتعلّم والسائل والمسئول، قال‌اللّٰه تعالی: والذین اوتوا العلم درجات، و قال ایضاً: قل هل یستوی الذین یعلمون والذین لایعلمون، قال النّبی علیه‌السّلام: العلماء ورثة الانبیاء، و قال ایضاً: اطلبوا العلم ولو بالصّین، و قال صلّی‌اللّٰه علیه و سلّم: نوم العلماء خیر من عبادة الجهلاء، و قال: العلم علمان علم الابدان و علم الادیان.
علم سوی در آله برد
نه سوی مال و نفس و جاه برد
آنچه دانسته‌ای به کار درآر
پس دگر علم جوی از درِ کار
حلم باید نخست پس علمت
برخور از علم خوانده با حلمت
علم بی‌حلم خاک کوی بود
علم با حلم آب روی بود
جان بی‌علم دل بمیراند
شاخ بی‌بار ریو گیراند
جاهل از جاه و مال جوید سود
مزد آجل به عاجل آرد زود
مرد بی‌علم لیف درد بود
دُر ز بحر بزرگ خرد بود
هرکرا علم نیست گمراهست
دست او زان سرای کوتاهست
مرد را علم ره دهد به نعیم
مرد را جهل در برد به جحیم
علم باشد دلیل نعمت و ناز
خنک آنرا که علم شد دمساز
روز کارند اهل علم و هنر
سینه‌شان چرخ و نکتشان اختر
صبر مردان چو جفت شد با علم
چون بدانند خلق باشد و حلم
علم از حلم نیک پی گردد
سنگ بی‌سنگ لعل کی گردد
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
متن به بررسی اهمیت علم و دانش می‌پردازد و به بیان آیات و احادیث معتبر در این زمینه می‌پردازد. خداوند فرموده است که کسانی که علم دارند، در درجات بالاتری قرار دارند و دانشمندان وارثان انبیاء هستند. همچنین تأکید شده است که طلب علم حتی تا چین نیز واجب است و خواب عالم بهتر از عبادت جاهل است. علم به دو دسته تقسیم می‌شود: علم بدن (علم پزشکی) و علم دین. در ادامه، گفته می‌شود که علم باید به عمل تبدیل شود و در کنار آن، حلم نیز لازم است. علم بدون حلم مانند خاک بی‌فایده است، در حالی که علم با حلم ارزشمند و باعث رشد و نجات انسان می‌شود. همچنین جاهل به دنبال مال و مقام است، در حالی که عالم به نعمت و خوشبختی می‌رسد. علم راهنمای انسان به سعادت و جهل او را به هلاکت می‌کشاند. در نهایت، علم و حلم باید با هم همراه باشند تا به نتیجه مطلوب برسند.