شمارهٔ ۲۰ شاه نعمتالله ولی
شاه نعمتالله ولی / مثنویات / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
عین ما از حب ذاتی فیض یافت
لاجرم از علم سوی عین یافت
عین اول صورت الله شد
ز آفتاب حضرتش چون ماه شد
اسم اعظم جامع ذات و صفات
روح اعظم پادشاه کاینات
عقل کل روح محمد خوانمش
صورت آن عین اول دانمش
عین اول عین انسانی بود
مجمع الطاف سلطانی بود
در دو عالم هرچه هست از جزو و کل
باشد از ذات و صفات عقل کل
روح کلی باشد و لوح و قضا
هست جزویات او ارواح ما
عقل کل است او دیگرها بدن
سر این نکته روان بشنو ز من
عقل کل صورت نبندد بی صفات
هم صفت قائم بود اما به ذات
زین سه نقطه یک الف گشته عیان
اول قرآن بود نیکش بخوان
نقطه اصل او و او اصل حروف
خوش بود بر اصل اگر یابی وقوف
اعتباری دان به نزد ما صفات
گرچه باشد در حقیقت عین ذات
در حقیقت آن الف یک نقطه ایست
نیک دریابش که نیکو نکته ایست
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این شعر به تجلیات الهی و رابطهی میان ذات خداوند و صفاتش میپردازد. در ابتدا اشاره میشود که از عشق ذاتی، عین اول (واقعیت اولی که از آن به خدا اشاره میشود) فیض میگیرد و به همین دلیل از علم هم برخوردار است. عین اول به عنوان صورت خداوند معرفی میشود و به نور الهی تشبیه میگردد. سپس اسم اعظم، که شامل ذات و صفات خداوند است، به عنوان روحی بزرگ و پادشاه کاینات توصیف میشود. عقل کل به پیامبر اسلام، محمد، منتسب شده و عین اول را بدین ترتیب میشناسد. عین اول در واقع عین انسانی و مجمعی از الطاف الهی در دو عالم است. همه چیز در جهان از ذات و صفات عقل کل نشئت میگیرد و روح کلی به عنوان منبع قضا و قدر در نظر گرفته میشود. نکته مهم این است که عقل کل نمیتواند بدون صفات وجود داشته باشد و صفات جزئی از ذات را تشکیل میدهند. همچنین، در اینجا به حرف الف و نقطهای که آن را شکل میدهد اشاره میشود که نشاندهندهی وجود اصل در قرآن است. در نهایت، بیان میشود که صفات از نظر ما اهمیت دارند، اما در حقیقت، آنها عین ذات هستند و باید به عمق معنای آنها توجه کرد.