امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۲۴ — جانا دستت یکدمم از دوش مبر
- شمارهٔ ۲۵ — ساقی نه ز آب تلخ کز آتش تیز
- شمارهٔ ۲۶ — ساقی بقدح می طربناک انداز
- شمارهٔ ۲۷ — رفتی و بچشمم از تو تابست هنوز
- شمارهٔ ۲۸ — رفتی و دل از غمت فگارست هنوز
- شمارهٔ ۳۰ — دارم ز وجود خود پریشانی و بس
- شمارهٔ ۲۹ — یارم نشد آن بت پریوش هرگز
- شمارهٔ ۳۱ — دیدند یکی قلندر فقراندیش
- شمارهٔ ۳۶ — خواهی که ترا رسد ز درویشان فیض
- شمارهٔ ۳۳ — خواهی که بدت رو ندهد خوشخو باش
- شمارهٔ ۳۷ — ای دل تو مگر که مشک نابست آن خط
- شمارهٔ ۳۴ — هر چیز رسد ز اهل دوران مخروش
- شمارهٔ ۳۸ — ای از تو درون ناتوانم را حظ
- شمارهٔ ۳۹ — در روز جدایی غم دلسوز وداع
- شمارهٔ ۳۵ — خواهی که به خاصگان حق گردی خاص
- شمارهٔ ۳۲ — آنروی که اوج حسن شد جلوه گهش
- شمارهٔ ۴۰ — تا شد بدرون آتش هجران واقع
- شمارهٔ ۴۶ — در دیر مغان مغبچگان چالاک
- شمارهٔ ۴۵ — تا ماند قضا بر سر من افسر عشق
- شمارهٔ ۴۳ — یاران چو کشند در بهاران می صاف
- شمارهٔ ۴۲ — ای قتل مرا کشیده مژگانت صف
- شمارهٔ ۴۱ — ای زاتش سودای تو داغم بر داغ
- شمارهٔ ۴۷ — ای ساقی شنگ ده می آتش رنگ
- شمارهٔ ۴۴ — مهلک بود ای رفیق ایام فراق