امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- مسدس - غزل حضرت مخدوم [جامی] است که بحکم عالی مسدس کرده شده است — کردمی در خاک کوی دوست مأوا کاشکی
- مرثیه حضرت مخدوم نورا [نورالدین عبدالرحمن جامی] — هر دم از انجمن دهر جفایی دگر است
- شمارهٔ ۶ — غیر خوناب نیابند به جان و دل ما
- شمارهٔ ۵ — گر اول آتش عشق آسان نمود ما را
- شمارهٔ ۱ — ای خاک سر کوی تو گشتن هوس ما
- شمارهٔ ۴ - تتبع میر — گر پرده اندازد مهم آن روی آتشناک را
- شمارهٔ ۳ - تتبع خواجه حافظ — رُموز العشق کانت مشکلا بالکاس حللها
- شمارهٔ ۲ — ای به گلستان هزار نرگس شهلا
- شمارهٔ ۱۴ - تتبع حضرت مخدومی — ای از بهار حسن تو بر چهره‌ام گلزارها
- شمارهٔ ۹ — گل رویت که ظاهر گشته رنگ یاسمین او را
- شمارهٔ ۷ — مه من در شبستان چونکه نو شد جام می شب‌ها
- شمارهٔ ۱۲ - تتبع مخدومی جامی — از تغار می چنان نوشم شراب ناب را
- شمارهٔ ۱۳ - تتبع مخدومی نورا — سوزی‌ام ، تا برفروزی رویِ آتشناک را
- شمارهٔ ۸ — به کشف حال دوران نیست جام جم هوس ما را
- شمارهٔ ۱۱ - تتبع امیر خسرو در طور خواجه حافظ — کی به چشم آرم لباس و مسند شاهانه را
- شمارهٔ ۱۰ - تتبع خواجه حافظ — گر آن ترک خطایی نوش سازد جام صهبا را
- شمارهٔ ۱۵ - تتبع مخدومی — بی‌روی تو شد تیره از اشک مرا شب‌ها
- شمارهٔ ۱۶ - تتبع مخدومی جامی — منکه دارم از مژه بر دیده چندین خار را
- شمارهٔ ۲۲ - تتبع خواجه در طور سعدی — ز روی بستر شاهی به بین گهی ما را
- شمارهٔ ۲۰ - تتبع خواجه — نسیم صبح بگو آن نهال رعنا را
- شمارهٔ ۱۷ - تتبع مخدومی — ز ابر تیره برقی جست طرف کوهساران را
- شمارهٔ ۱۹ - تتبع خواجه — گفتی برم دلت را جان هم فدات یارا
- شمارهٔ ۲۱ - تتبع مخدومی — هست در دیر آفتی هر دم به قصد جان مرا
- شمارهٔ ۱۸ - تتبع میر — زهی از جام عشقت بی‌خودان را دوستگانی‌ها