بخش ۱۰ - الاحسان صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
گر از روی خرد باشی مصدّق
شنو تحقیق احسان از محقق
عبودیت بود تفسیر احسان
اگر یابد تحقیق بهر انسان
کنی آن‌سان مراعات ادب را
که می‌بینی تو گویی وجه رب را
عبودیت اگر گردد محقَق
شود مشهود سالک حضرت حق
تو آثار عبودیت درین بین
جمال رب خود از چشم یقین بین
نبی فرمود اعمال نکو را
چنان می‌کن که بینی گویی او را
مر او را از یقین دیدن چنین است
نه از روی حقیقت وین یقین است
بود پیدا به عبد آیات ذاتش
خود از پشت حجابات صفاتش
بدون این حجب منع است رؤیت
جز آنرا کوست فانی در طریقت
حقیقت گر شهودش شد نسق را
نه عبد است او، دگر حق دیده حق را
نه احسان‌ست این، بل کشف ذات‌ست
خود احسان رؤیت او بالصفاتست
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
اگر با خرد و دانش رفتار کنی، سخنان محققان را درباره احسان بشنو. احسان به معنای عبودیت است و اگر انسان به تحقیق بپردازد، می‌تواند به آن دست یابد. باید به شیوه‌ای رفتار کنی که گویا وجه خدا را می‌بینی. اگر عبودیت به حقیقت پیوندد، سالک می‌تواند جمال الهی را مشاهده کند. نبی نیز فرموده است که باید کارهای نیک را به صورت دیده شده از خداوند انجام دهی. این دیدن نه از طریق حقیقت، بلکه از طریق یقین است. آثار عبودیت را در این دنیا ببین و با چشم یقین جمال خداوند را شاهد باش. اگر کسی به حقیقت شهود برسد، دیگر به عبودیت بازنمی‌گردد و این احسان نیست بلکه کشف ذات الهی است. احسان در واقع همان مشاهده ویژگی‌های الهی است.