بخش ۱۰۴ - رب‌الارباب صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
بود حق رب‌الارباب مکرم
بحیث اعتبار اسم اعظم
که باشد غایه‌الغایات اسما
هم آن اول تعیین راست منشأ
بسوی اوست گردنها کشیده
معین و معطی هر آفریده
مطالب را تماما اوست حاوی
رسد بر ما سوی فیضش مساوی
از و ارباب و مربوبات یکجا
کنند ادراک فیض اندر تمنا
سه قسم اسماء رب را خواند عارف
وز این سه نیست خارج در معارف
خود آن ذاتی و فعلی و صفاتیست
کنون بشنو که حرف از اسم ذاتیست
دو قسم است آن بدان نز علم کسبی
یکی نسبی و دیگر غیر نسبی
خود آن نسبی بمحض اعتبار است
بخارج زو نه عینی بر قرار است
مثال او غنی در خاطر آمد
و یا چون اول و چون آخر آمد
وجود از اولیت و آخریت
برونست این بود خود محض نسبت
غنی هم نسبی است و اعتباری
اگر فهمی نکو مردی و کاری
دگر آن غیر نسبی کو بنام است
مثالش اسم قدوس و سلام است
بنزد عقل این اسماء ذات است
خود آنعقلی که بی‌نقص از جهاتست
دگر اسما که معنای وجودی
تصور زو کند عقل شهودی
نه زاید باشد او در عقل بر ذات
نه موقوف است بر غیر آن باثبات
مثالش گر زنی برحی و واجب
بود تعبیر عقلی را مناسب
دگر اسما که موقوفست بر غیر
وجودش نزد عقل کامل السیر
مثال عالم و قادر بمعلوم
باسماء صفات اینهاست موسوم
دگر اسماء که بر عقل است مکشوف
بود هم بر وجود غیر موقوف
مثال منعم و رزاق و خالق
بر اینها اسماء افعالست صادق
بزند عارفی کاهل یقین است
خود اسماء را مراتب این چنین است
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
متن به بررسی و تحلیل اسماء الهی و ویژگی‌های آنها می‌پردازد. در این تحلیل، عارف به سه گونه از اسماء پروردگار اشاره می‌کند: اسماء ذاتی، صفاتی و افعالی. اسماء ذاتی به دو بخش تقسیم می‌شوند: نسبی و غیر نسبی. اسماء نسبی مانند غنی و موجود، به نسبت‌های خاصی تعلق دارند و به خودی خود وجود خارجی ندارند. در حالی که اسماء غیر نسبی مانند قدوس و سلام، ذاتاً وجودی مستقل دارند و معرفت به آنها نیازی به نسبت‌های دیگر ندارد. پس، اسماء صفات و افعال مانند عالم، قادر، منعم و رزاق نیز بررسی می‌شوند که وجود آنها به امور دیگر وابسته است و معرفت به آنها از طریق عقل و ادراکات ممکن است. در نهایت، این عارف به مراتب مختلف اسماء اشاره می‌کند و می‌گوید درک صحیح از این اسماء به معرفت کامل‌تر و یقین عارفانه منجر می‌شود.