بخش ۱۴۲ - سرائر الاثار صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
ز آثارت سرائر گر یقین است
ترا در باطن اکوان دفین است
سرائر چیست باطنهای اکوان
که شد تعبیر بر اسماء یزدان
خود این اکوان بظاهر چون مرا یاست
در آن اسماء بچشم عقل پیداست
بود اسماء حقیقت روح اکوان
چنان کاندر بدن روحیست پنهان
نبینی روح را با چشم لیکن
کنی ادراک آن از جنبش تن
گرت چشمی بود چون روح از جسم
شناسی کاین اثر هست از فلان اسم
در این هیکل چه اسمی کرده تأثیر
در این خلقت چه وصفی بوده تقدیر
وگر باشی ادق در سیر اشیاء
ز اسماء و صور بینی مسما
مسمی کیست عین ذات بیچون
که از هر اسم و رسمی اوست بیرون
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به بررسی مفهوم "اکوان" و "اسماء" در ارتباط با حقیقت و باطن آنها می‌پردازد. شاعر به این نکته اشاره می‌کند که هر یک از "اکوان" (اجتماع یا هستی‌های مختلف) دارای باطن و حقیقتی هستند که در پس ظاهر آنها نهفته است. وی توضیح می‌دهد که اسماء الهی حقیقت روح اکوان هستند، مشابه روح که در بدن پنهان است. اگرچه روح را نمی‌توان با چشم دید، اما تأثیر آن را می‌توان از طریق حرکات بدن درک کرد. در نهایت، متن اشاره می‌کند که ذات اصلی و واقعی منحیث "مسمی" از هر نوع اسم و رسم فراتر است و در سیر اشیاء باید به این حقیقت عمیق‌تر توجه داشت.