بخش ۳ - بیان الاتحاد صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
ز لفظ اتحاد ار نکته دانی‌است
شهود حق واحد خوش بیانی‌است
همان واحد که بر کل است معبود
ز کل یکتا و کل بر اوست موجود
به او گر متحد باشند اشیاء
عجب نبود که معبود است و یکتا
ولی از حیث موجودیت این بد
به او موجود و معدومند از خود
نه از حیثی که کس را خاصه بودی‌است
به خاصه متحد با او وجودی‌است
محالست اینکه می‌باشد دوئیت
دوئی دور از بساط معنویت
مراد از اتحاد این‌است که‌اشیاء
به‌او بینی که موجودند و بر پا
نه آن باشد که هر موجود خاصی
به‌او شد متحد از اختصاصی
چو نبود واحد مطلق به هر شی
ورای او و نبود خارج از روی
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این بیت‌ها، شاعر به مفهوم اتحاد و یکتایی حق اشاره می‌کند. او توضیح می‌دهد که خداوند واحد است و همه موجودات به او وابسته‌اند و در حقیقت، تنها از او وجود دارند. این اتحاد به این معناست که هر چیزی به خداوند متصل است و وجودش از او ناشی می‌شود. بنابراین، دوگانگی وجود ندارد، زیرا همه موجودات در حقیقت به یک مصدر واحد برمی‌گردند. در نهایت، شاعر تأکید می‌کند که اگر واحد مطلق نباشد، هیچ چیز نمی‌تواند وجود داشته باشد و همه چیز در رابطه با او معنا پیدا می‌کند.