بخش ۳۲۳ - باب‌الفاء الفتق صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
بود فتق آن بنزد اهل تحقیق
که هست از ماده بالجمله تفصیل
ز مطلق ماده تفصیل قابل
که صورتهای نوعی راست حامل
ظهور آنچه اندر واحدیت
ز اسماء بود مستور آن به نسبت
بروز آنچه مخفی بود در ذات
بقدر قابلیت از شئونات
شئوناتی که بر کونست لایق
معین شد بخارج آن حقایق
برون آمد زبحر ذات چون موج
حقایق دسته دسته فوج در فوج
درآمد از حصار افواج وصف بست
صفوف کاینات از هر طرف بست
حروفی کز دوات آمد در اوراق
خود آنرا فتق خوانند اهل اشراق
بدینسان فتق تفصیل نبات است
که قبل از فتق مخفی در نوات است
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این شعر به مفهوم "فتق" و "تفصیل" در حقیقت اشاره دارد. فتق به معنی شکافتن و ظهور است، که در آن حقایق پنهان از ذات، بیرون آمده و در عالم وجود آشکار می‌شوند. این فرآیند به نوعی همانند شکافتی است که از یک ماده واحد، اشکال و صورتهای متنوعی بروز می‌کند. شاعر بیان می‌کند که حقایق در ابتدا در حالت غیرقابل مشاهده و مستتر بودند، ولی با فتق، این حقایق به تدریج و به صورت دسته‌دسته نمایان می‌شوند. این تحولات، همانند امواجی از دریا به خارج می‌آیند، و هر کدام به شکلی خاص در صفوف مختلف عالم وجود قرار می‌گیرند. در اینجا نیز مفهوم فتق به تفصیل نبات و رشد گیاهان نسبت داده می‌شود، که در آن، قبل از ظهور، همه چیز در یک وضعیت نامشخص و پنهان قرار دارد.