بخش ۳۳۲ - فرق‌الجمع صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
بفرق الجمع گرداری تدبر
بود وحدت که پذرفته تکثر
ظهور اوست در کل مراتب
بهر رتبه ظهورش بس مناسب
مراتب را که اندر فرق حد نیست
شئوناتی جز از ذات الاحد نیست
مگو کان جمع مطلق فرق چون یافت
همان ذات‌الاحد بود و شئون یافت
شئوناتی که بینی برقرار است
حقیقی نیست محض اعتبار است
که بنماید بتکرار نظرها
بروز وحدت او زین صورها
حقیقت هر چه بینی صورت اوست
صورها جمله ظل وحدت اوست
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این متن به بررسی مفهوم وحدت و کثرت در هستی پرداخته شده است. بیان می‌شود که در عین وجود کثرت، وحدت اصلی وجود دارد که از آن نشأت می‌گیرد. ظهور این وحدت در همه مراتب به گونه‌ای است که هر مرتبه متناسب با خود، تجلی می‌یابد. همچنین اشاره شده که تفاوت‌ها و اختلافات موجود در واقعیت، اعتباراتی هستند و در حقیقت، همه‌ی صور و شکل‌ها به نوعی بازتابی از آن وحدت اصلی هستند. در پایان، تأکید می‌شود که هر آنچه دیده می‌شود تنها جلوه‌هایی از آن وحدت حقیقی است.