نغما — خواندن و کشف شعر فارسی

بخش ۴۱۵ - المضاهاه بین‌الحضرات والاکوان صفی علیشاه

صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)

مضاهات دگر در نص عرفان

بما بین سه حضرت گشت و اکوان

خود اکوانرا که ترتیب و حسابست

بسوی آن سه حضرت انتسابست

خود امکان و وجوبست آن به نسبت

دگرهم جمع ما بین دو حضرت

پس از اکوان هر آنچیزی که نسبت

بود سوی وجوب او را بقوت

بود او در وجود اعلی و اشرف

بنزد عامه اندر رتبه الطف

حقیقت علوی و روحیست او را

و یا ملکیه مر تحقیق جو را

دگر نسبت سوی امکانش اقواست

وجود اواخس در رتبه و ادنی است

حقیقت عنصری و سفلی او راست

مرکب یا بسیطه در تقاضاست

دگر نسبت سوی امکانش اقواست

وجود او اخس در رتبه وادنی است

حقیقت عنصری و سفلی او راست

مرکب یا بسیطه در تقاضاست

و گر نسبت بسوی جمع ما بین

اشدستش ز انسان باشد آن عین

حقیقت باشد انسانیه او را

ز انسان باز بشنو وصف و خورا

هر انسان سوی امکانست امیل

در او احکام امکان باشد اغلب

ور انسان امیل او سوی وجوبست

بسوی او همه روی وجوبست

در او حکم وجود اغلب روا شد

خود او از انبیا و اولیا شد

و گر دروی جهات آمد مساوی

مگر از مؤمنینش خوانده راوی

بهر سو میل او زین هر دو جانب

بود در حکم کلی باز غالب

در ایمان شد دلیل ضعف و شدت

مظاهاتت بر این نظم است و رتبت

دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)

این متن درباره مضاهات و نسبت‌های بین سه مرتبه عالی (حضرت) و وجود و امکان است. در اینجا به تفکیک رتبه‌ها و نسبت‌های وجودی اشاره می‌شود. مبحث اصلی بر این قرار دارد که چگونه وجود و امکان به یکدیگر وابسته‌اند و در چه مرتبه‌ای قرار دارند. نویسنده به وجود علوی و روحانی، حقیقت انسان و نسبت‌های آن با وجوب و امکان می‌پردازد. انسان در اینجا به عنوان موجودی مرکب و متغیر توصیف می‌شود که دارای میل به این دو دسته (وجوب و امکان) است. نهایتاً، متن به این نتیجه می‌رسد که وجود انسان در این دو جنبه، به نوعی نشان‌دهنده ضعف و قوت ایمان اوست و به تأثیر این مظاهات در نظم و رتبت کلی اشاره دارد.