امیر معزی نیشابوری
زندگی‌نامهٔ امیر معزی
امیرالشعراء ابوعبداﷲ محمد معزی نیشابوری فرزند امیرالشعراء عبدالملک برهانی نیشابوری از شاعران دربار الب ارسلان بود. او خود برای نظامی عروضی از پدرش سخن رانده است که «پدر من امیرالشعراء برهانی رحمه اﷲ در اول دولت ملکشاه به شهر قزوین از عالم فنا به دار بقا تحویل کرد و در آن قطعه -که سخت معروف است- مرا به سلطان ملکشاه سپرد، در این بیت: من رفتم و فرزند من آمد خلف صدق او را به خدا و به خداوند سپردم ...» او در ادامه به چگونگی راه یافتن خود به دربار ملکشاه سلجوقی به پایمردی علاءالدوله امیرعلی فرامرز ندیم و داماد ملکشاه اشاره می‌کند که چگونه روزی سلطان به عزم دیدن هلال رمضان بیرون می‌رود و ماه را پیش از دیگران می‌بیند و معزی که در این وقت حاضر بوده این رباعی را میگوید: ای ماه چو ابروان یاری گویی یا نی چون کمان شهریاری گویی نعلی زده از زر عیاری گویی در گوش سپهر گوشواری گویی سلطان را این رباعی خوش می‌آید و از راه انعام اسبی به شاعر می بخشد و معزی این رباعی را میگوید: چون آتش خاطر مرا شاه بدید از خاک مرا بر زبر ماه کشید چون آب یکی ترانه از من بشنید چون باد یکی مرکب خاصم بخشید سلطان بر او احسانها می‌کند و به رتبه‌اش می‌افزاید و فرمان می‌دهد تا او را به لقب امیرمعزی بخوانند منسوب به خود سلطان که لقب معزالدنیا و الدین داشت. پس از آن امیرمعزی شهرتی فراوان به دست آورد و از مقربان درگاه سلطان گردید و صاحب جاه و جلال شد چنانکه عوفی در لباب الالباب نویسد: «سه کس از شعرا در سه دولت اقبالها دیدند و قبولها یافتند چنانکه کس را آن مرتبه میسر نبود، یکی رودکی در عهد سامانیان و عنصری در دولت محمودیان و معزی در دولت سلطان ملکشاه.» معزی تا پایان عهد ملکشاه یعنی تا سال ۴۸۵ ه.ق در خدمت این پادشاه بود بعد از وفات او و آشفتگی کار جانشینان وی، معزی مدتی از عمر خود را در هرات و نیشابور و اصفهان به سر برد و سرگرم مدح امرای مختلف این نواحی بود تا آن که سنجر به سلطنت رسید و امیرمعزی بدو پیوست و از این پس تا پایان حیات در خدمت سنجر بود. عوفی درباره ٔ مرگ امیرمعزی نوشته است که روزی سلطان سنجر در خرگاه بود، ناگاه تیری از کمان شاه جدا شد و به امیرمعزی اصابت کرد و او در حال جان سپرد. بنا به تحقیقی که عباس اقبال در مقدمهٔ دیوان معزی کرده قول عوفی بر این که معزی بعد از اصابت تیر در حال بمرد درست نیست و معزی مدتها بعد از این واقعه زنده بوده است. اما از مرثیه‌ای که سنایی در مرگ معزی گفته معلوم می‌شود که معزی سرانجام به همان زخم تیر بدرود حیات گفته است و تاریخ مرگ او بنا به تحقیقات اقبال و صفا بین ۵۱۸ و ۵۲۱ ه.ق بوده است. ویژگی عمده شعر معزی سادگی آن است. کوششی که او در سرودن غزلهای نغز به کار برده -اگر چه فاقد سادگی و شیرینی غزلهای فرخی است- مسلماً وسیله مؤثری در پیشرفت فن غزل‌سرایی شده است. با این حال انوری در این بیت او را به تقلید از عنصری و فرخی متهم کرده است: کس دانم از اکابر گردن کشان نظم کو را صریح خون دو دیوان به گردن است
آثار امیر معزی
شعرهای امیر معزی
- شمارهٔ ۹۹ — خدایگان جهانی خدای یار تو باد
- شمارهٔ ۱۰۳ — شهی که گوهر و دینار رایگانی داد
- شمارهٔ ۹۸ — جاودان گیتی به حکم شاه گیتی دار باد
- شمارهٔ ۱۰۲ — دولت موافقان تو را جاه و مال داد
- شمارهٔ ۹۷ — همیشه دولت و اقبال شاه سنجر باد
- شمارهٔ ۱۰۱ — دولت و دین را خدای فر و بها داد
- شمارهٔ ۱۰۰ — عید و آدینه بهم بر پادشا فرخنده باد
- شمارهٔ ۱۰۴ — هرکس که دل بر آن صنم دلستان نهاد
- شمارهٔ ۱۰۶ — بتی کاو نسبت از نوشاد دارد
- شمارهٔ ۱۰۸ — مَلِک سنجر جهانداری به میراث از پدر دارد
- شمارهٔ ۱۰۵ — تا نگار من ز سنبل بر سمن پر چین نهاد
- شمارهٔ ۱۱۲ — تا شهریار دادگر آهنگ شام کرد
- شمارهٔ ۱۱۰ — بتی که او نسب از لعبتان چین دارد
- شمارهٔ ۱۰۷ — ترکی‌که دو لب شیرین چون شهد و شکر دارد
- شمارهٔ ۱۰۹ — ز مشرق تا حد مشرق شناسد هرکه دین دارد
- شمارهٔ ۱۱۱ — هر روزکه خورشید سر ازکوه برآرد
- شمارهٔ ۱۱۳ — آن خداوند که آفاق به یک فرمان کرد
- شمارهٔ ۱۱۹ — شه مشرق ملک سنجر به دارالملک باز آمد
- شمارهٔ ۱۱۶ — بر گل از سنبل نگارم دام مادام آورد
- شمارهٔ ۱۱۷ — بهاری کز دو رخسارش همی شمس و قمر خیزد
- شمارهٔ ۱۲۰ — اَلمِنهٔ لله که به اقبال خداوند
- شمارهٔ ۱۱۵ — چیست آن‌گوهرکه ارکان دست خمّار آورد
- شمارهٔ ۱۱۴ — ازگل همی نگارم سنبل برآورد
- شمارهٔ ۱۱۸ — ز فَرّ باد فروردین جهان چو خلد رضوان شد