باباافضل کاشانی
درگذشته ۶۱۰ هجری قمری، کاشان
زندگی‌نامهٔ باباافضل کاشانی
افضل الدین محمد بن حسین بن محمد مَرَقی کاشانی معروف به بابا افضل ( زاده نیمۀ اول قرن شش، فوت حدود ۶۱۰ ه.ق.)، فیلسوف و حکیم بزرگ ایرانی است که تعداد زیادی رباعی به او نسبت داده شده است. از جزئیات زندگی او تقریباً هیچ چیز روشنی در دست نیست، بر اساس قراین در اوایل قرن هفت مقارن حملۀ سراسری چنگیز به ایران زمین، بابا افضل در سنین پیری بوده است. خواجه نصیرالدین توسی گفته است که شخصی به نام کمال الدین محمد حاسب که از شاگردان بابا افضل کاشانی بوده است در روزگار نوباوگی خواجه نصیر ( زادۀ ۵۹۷ ) به دیار آن‌ها ( توس ) افتاده است وخواجه نصیر برای یادگیری ریاضی پیش وی می رفته است. نسخه های خطی نوشته های فلسفی بابا افضل در کتابخانه‌های ایران و جهان به نسبت زیاد است. نوشته‌های فلسفی او کوتاه است و بیشترین آن‌ها به زبان فارسی و تعدادی هم به زبان عربی است و بعضی از نوشته‌های عربی خود را به خواهش دوستان و مریدان به فارسی برگردانده است. نوشته‌های فارسی او به زبانی روان و سلیس نوشته شده است. بابا افضل در نوشته های فلسفی خود اصطلاحات نوین فلسفی ابداع کرده است. هم چنین تعدادی از نامه‌های او در زمینۀ فلسفه به جای مانده است. برخی از نوشته‌های فلسفی بابا افضل جداگانه و پراکنده چاپ شده بود تا آنکه آقای مجتبی مینوی با همراهی آقای یحیی مهدوی، مصنفات بابا افضل را در دو جلد در سال‌های ۱۳۳۱ و ۱۳۳۷ با تصحیح علمی - پژوهشی در انتشارات دانشگاه تهران منتشر کرد. در جلد دوم این مجموعه، تعداد ۱۹۲رباعی، ۷ غزل و ۳ قصیده درج شده است که مستند است. هر چند شهرت بابا افضل در حوزۀ فلسفه است ولی در حوزۀ ادبیات رباعی های بابا افضل آوازۀ بلند بالایی داشته اند، در لابه لای جُنگ ها و سفینه ها تعداد زیادی رباعی به بابا افضل منتسب شده است که یقیناً اکثریت آن‌ها از او نیست. در دوران جدید، اولین بار، به دستور مخبرالدوله، اولین وزیر تلگرافخانه، رباعی های بابا افضل گردآوری شده و به خط خوش نستعلیق نگارش یافته است. این کتاب حدود ۴۰۰ رباعی در بر دارد و در شعبان ۱۳۱۹ قمری پایان یافته و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ مجلس به شمارۀ ۳۹۶/ ۵۵۰۱ موجود است. آقای سعید نفیسی، در سال ۱۳۱۱ شمسی، رباعی های بابا افضل را چاپ کرده است که حاوی ۴۸۳ رباعی است که به اذعان خود نفیسی تعداد زیادی از آن رباعی ها به شاعران دیگر هم منتسب هستند. در سال ۱۳۵۱ چهار تن به نام های آقایان مصطفی فیضی، حسن عاطفی، عباس بهنیا و علی شریف ( گویا همه از فرهنگیان کاشان) کتابی را چاپ کردند و اسم آن را گذاشتند دیوان بابا افضل ( تا آن تاریخ بابا افضل دیوان نداشت)، در آن دیوان۶۸۷ رباعی و چند غزل و قصیده گردآوری شده است که بسیاری از آن‌ها از بابا افضل نیست. تنافر اندیشۀ زمینه‌ساز رباعی های گرد آمده در این مجموعه بسیار زیاد است و آشکارا نشان می دهد که این همه شعر های متنافر نمی‌تواند از یک شاعر یگانه و آن هم بابا افضل باشد. اندیشه‌های بابا افضل در نوشته‌های فلسفی او کتبا وجود دارد و می‌تواند معیار سنجش رباعی های منتسب به او باشد. مجموعه‌ای که در اینجا برای گنجور تهیه شده است اشعاری است که ازجلد دوم مصنفات بابا افضل چاپ مجتبی مینوی استخراج شده و به فرمت گنجور تایپ گردیده است. کتاب‌ها و نوشته های فلسفی که از بابا افضل به جای مانده است : ۱) مدارج الکمال ، که عنوان دیگر آن گشایش نامه است. ۲) ره انجام نامه ۳) ساز و پیرایۀ شاهان پرمایه ۴) رسالۀ تُفّاحه ۵) عَرْض نامه ۶) جاودان نامه ۷) ینبوع الحیاة ۸) رسالۀ نفس ارسطو طالس ۹) مختصری در حال نفس ۱۰) رساله در علم و نطق ( منهاج مبین ) ۱۱) مبادی موجودات نفسانی ۱۲) ایمنی از بطلان نفس در پناه خرد ۱۳) نوشته‌های پراکنده ( تا ۳۶ نوشتۀ کوتاه شمرده شده است) ۱۴) نامه‌ها و پاسخ پرسش ها ( ۷ نامه شمرده شده است) علاوه بر آن ها کتاب‌ها و نوشته هایی به او منتسب هستند که محققان انتساب آن‌ها درست نمی دانند. اشعار بابا افضل، به همت جناب «الف. رسته» در گنجور در دسترس قرار گرفته است.
آثار باباافضل کاشانی
شعرهای باباافضل کاشانی
- رباعی شمارهٔ ۱۰۳ — ز افسانه گری ای دل دانش نشناس
- رباعی شمارهٔ ۱۰۱ — تا چند روی از پی تقلید و قیاس
- رباعی شمارهٔ ۱۰۲ — در خرقه چه پیچی، ار نه ای شاه شناس
- رباعی شمارهٔ ۱۰۴ — هان ای دل بد زهره ز شمشیر مترس
- رباعی شمارهٔ ۹۷ — تاریک شد از هجر دل افروزم، روز
- رباعی شمارهٔ ۱۰۰ — بیرون ز چهار عنصر و پنج حواس
- رباعی شمارهٔ ۹۹ — تا کی باشی ز عافیت در پرهیز
- رباعی شمارهٔ ۹۸ — ای خواجه تو خود چه دیده‌ای؟ باش هنوز
- رباعی شمارهٔ ۱۱۱ — جان می بردم به سوی آن عالم پاک
- رباعی شمارهٔ ۱۰۵ — بالا مطلب ز هیچ کس بیش مباش
- رباعی شمارهٔ ۱۰۷ — ای دل چو طربناک نه‌ای، شادان باش
- رباعی شمارهٔ ۱۱۲ — گر فضل کنی ندارم از عالم باک
- رباعی شمارهٔ ۱۱۰ — زین تابش آفتاب و تاریکی میغ
- رباعی شمارهٔ ۱۰۶ — واپس منگر دمی و در پیش مباش
- رباعی شمارهٔ ۱۰۸ — کو دل که بداند نفسی اسرارش
- رباعی شمارهٔ ۱۰۹ — غم چند خوری ز کار نا آمده پیش
- رباعی شمارهٔ ۱۱۷ — معشوقه عیان بود، نمی دانستم
- رباعی شمارهٔ ۱۱۶ — درّی که من از میان جان یافته‌ام
- رباعی شمارهٔ ۱۱۹ — من مهر تو در میان جان ننهادم
- رباعی شمارهٔ ۱۱۳ — روزی که برند این تن پر آز را به خاک
- رباعی شمارهٔ ۱۱۴ — ای از تو همیشه کار پندار به برگ
- رباعی شمارهٔ ۱۱۸ — از نه پدر و چهار مادر زادم
- رباعی شمارهٔ ۱۱۵ — ای عمر عزیز داده بر باد از جهل
- رباعی شمارهٔ ۱۲۰ — در جستن جام جم جهان پیمودم