ایرانشان ابن ابی الخیر
زندگی‌نامهٔ ایرانشان
ایرانشان (ایرانشاه) ابن ابی الخیر از شاعران اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری قمری و هم‌عصر با سلطان ملکشاه سلجوقی بود. گویا ایرانشان بیش از سال ۵۱۱ ه. ق. نزیسته باشد. وی داستان بهمن بن اسفندیار را در قالب بحر متقارب در حدود سال ۵۰۰ هجری قمری یا اندکی پس از آن به نظم درآورده است. قدیمی‌ترین اشارات به نام شاعر، در دست‌نوشته‌های مجمل التواریخ و القصص است؛ در مجمل التواریخ و القصص، نسخهٔ کتابخانهٔ فؤاد کورپولو در ترکیه، نام شاعر «انشاه» و در نسخهٔ هایدلبرگ آلمان، نام وی «ایرانشاه» و در دست‌نوشته‌های پاریس و چستربیتی از مجمل التواریخ و القصص، «ایرانشان» ضبط شده‌است. پیرامون زادگاه وی اگرچه جلال متینی مصحح کوش‌نامه، در مقدمهٔ آن دربارهٔ زادگاه «ایرانشان» سخنی به میان نیاورده‌است؛ اما رحیم عفیفی در پیشگفتار بهمن‌نامه، برپایهٔ شواهدی چنین پنداشته‌است که شاید ایرانشان، برادر «شهمردان بن ابی‌الخیر» نویسندهٔ نزهت‌نامهٔ علایی برادر و در نتیجه رازی (اهل ری) بوده‌باشد. دو اثر منظوم ایرانشان، بهمن‌نامه و کوش‌نامه است. بهمن‌نامه پیش از کوش‌نامه سروده شده‌است. کوش‌نامهٔ وی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است. بهمن‌نامهٔ ایرانشان به کوشش آقای سید محمد امین حسینی در گنجور در دسترس قرار گرفته است (آقای محمد امین عبادی حیدر نیز در این راه به ایشان یاری رساندند).
آثار ایرانشان
شعرهای ایرانشان
- بخش ۱۲۷ - گفتگوی کوش با نوشان — دگر روز دستورش اندر رسید
- بخش ۱۲۱ - پیام نوشان به آتبین و پاسخ وی — دگر روز نوشان یکی برگزید
- بخش ۱۲۵ - بازگشتن کوش به چین و نبرد با آتبین — چو یک نیمه ره زیر پی کرد کوش
- بخش ۱۲۳ - پیروزی آتبین بر شهرهای چین — برآمد دگرباره غلغل ز شهر
- بخش ۱۲۲ - نامه کردن طیهور شاه ماچین به سوی آتبین — ز ماچین سر ماه نامه رسید
- بخش ۱۲۶ - پیروزی آتبین و بردن غنیمت‌ها به دریا — چو انبوه شد رزم و دید آتبین
- بخش ۱۲۴ - آگاه شدن کوش از پیروزی آتبین — سواران نوشان چو بشتافتند
- بخش ۱۲۸ - نامه نوشتن کوش به سوی بهک و پاسخ وی — همان گه یکی نامه فرمود، گفت
- بخش ۱۳۰ - نامه کردن کوش به سوی ضحّاک و دادن خبر مرگ بهک — فرستاد نامه به ضحاک شاه
- بخش ۱۲۹ - بد گمان شدن و گریختن بهک و کشته شدنش — بهک بدگمان شد ز کردار کوش
- بخش ۱۳۵ - بزم طیهور و آتبین — ز شادی خورش خواست طیهور و می
- بخش ۱۳۱ - بیدادگری کوش در چین — ز دشمن چو ایمن شد و کام یافت
- بخش ۱۳۲ - بازگشت آتبین به بسیلا به نزد طیهور شاه — وز آن روی چون آتبین بازگشت
- بخش ۱۳۳ - دل باختن آتبین به فرارنگ — زنان بسیلا همی دید شاه
- بخش ۱۳۶ - پرسش آتبین با طیهور از راه دانش — وز آن پس گهی آتبین پیش شاه
- بخش ۱۳۴ - گوی زدن آتبین با طیهور شاه — دگر روز برخاست جوینده شاه
- بخش ۱۴۲ - پیشکش فرستادنها — به دستور فرمود تا کرد ساز
- بخش ۱۳۷ - دیدن آتبین در نجوم و دانستن رازها — سر سال نو هرمز فروردین
- بخش ۱۴۱ - آگهی یافتن طیهور از برگزیدن آتبین فرارنگ را — فرع پیش شاه اندر آمد ز راه
- بخش ۱۴۳ - رسیدن شاه آتبین به معشوق — چو روز آمد از ماه اردیبهشت
- بخش ۱۳۹ - پرسش آتبین از چگونگی برگزیدن فرارنگ — به سرمستی اندر فرع را چه گفت
- بخش ۱۴۴ - گِلهٔ طیهور از آتبین — از ایشان دژم گشت سالار کوه
- بخش ۱۴۰ - برگزیدن آتبین فرارنگ را — فرع را فرستاد نزدیک شاه
- بخش ۱۳۸ - خواستگاری آتبین دختر طیهور را — «فرع» را فرستاد با «کامداد»