ایرانشان ابن ابی الخیر
زندگی‌نامهٔ ایرانشان
ایرانشان (ایرانشاه) ابن ابی الخیر از شاعران اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری قمری و هم‌عصر با سلطان ملکشاه سلجوقی بود. گویا ایرانشان بیش از سال ۵۱۱ ه. ق. نزیسته باشد. وی داستان بهمن بن اسفندیار را در قالب بحر متقارب در حدود سال ۵۰۰ هجری قمری یا اندکی پس از آن به نظم درآورده است. قدیمی‌ترین اشارات به نام شاعر، در دست‌نوشته‌های مجمل التواریخ و القصص است؛ در مجمل التواریخ و القصص، نسخهٔ کتابخانهٔ فؤاد کورپولو در ترکیه، نام شاعر «انشاه» و در نسخهٔ هایدلبرگ آلمان، نام وی «ایرانشاه» و در دست‌نوشته‌های پاریس و چستربیتی از مجمل التواریخ و القصص، «ایرانشان» ضبط شده‌است. پیرامون زادگاه وی اگرچه جلال متینی مصحح کوش‌نامه، در مقدمهٔ آن دربارهٔ زادگاه «ایرانشان» سخنی به میان نیاورده‌است؛ اما رحیم عفیفی در پیشگفتار بهمن‌نامه، برپایهٔ شواهدی چنین پنداشته‌است که شاید ایرانشان، برادر «شهمردان بن ابی‌الخیر» نویسندهٔ نزهت‌نامهٔ علایی برادر و در نتیجه رازی (اهل ری) بوده‌باشد. دو اثر منظوم ایرانشان، بهمن‌نامه و کوش‌نامه است. بهمن‌نامه پیش از کوش‌نامه سروده شده‌است. کوش‌نامهٔ وی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است. بهمن‌نامهٔ ایرانشان به کوشش آقای سید محمد امین حسینی در گنجور در دسترس قرار گرفته است (آقای محمد امین عبادی حیدر نیز در این راه به ایشان یاری رساندند).
آثار ایرانشان
شعرهای ایرانشان
- بخش ۵۱ - آگاه شدن آتبین از آمدن لشکر — وز آن سوی رود از پس کارزار
- بخش ۵۰ - کین نیواسب — یکی دانشی مرد، دستور شاه
- بخش ۵۶ - نکوهش شاه چین سپاه خویش را — بر آشفت و با لشکر خویش گفت
- بخش ۵۲ - برخورد دو سپاه — شه چین چو با لشکر آن جا رسید
- بخش ۴۹ - سوگ نیواسب در چین — وز آن روی لشکر چو آمد به چین
- بخش ۵۳ - رای زدن آتبین با کوش — شب تیره گیتی چو یکسان نمود
- بخش ۵۵ - جنگ شاه چین با ایرانیان و شکست چینیان — شه چین سپه را نکوهش نمود
- بخش ۵۴ - جنگ کوش پیل‌دندان با چینیان و پیروزی آتبین — دگر روز آگاه شد شاه چین
- بخش ۵۸ - اندیشهٔ شاه چین دربارهٔ فرزند دیو چهره‌اش — ز هر گونه گفتار، گوینده گفت
- بخش ۶۲ - آگاه شدن کوش پیل‌دندان از نسب خویش — ز گفتار او گشت به‌مرد شاد
- بخش ۵۹ - رای زدن شاه چین با بزرگان — چو مهر از سر کوه بنمود چهر
- بخش ۵۷ - جنگ تن به تن شاه چین با کوش پیل‌دندان — چو از دور خسرو مر او را بدید
- بخش ۶۳ - خواندن شاه چین کوش پیل‌دندان را به نزد خویش — بیا تا برآیی هم اکنون به تخت
- بخش ۶۰ - پژوهش شاه چین برای شناسایی فرزند — یکی نامور خواهم از انجمن
- بخش ۶۱ - گفتگوی فرستادهٔ شاه چین با کوش — چو دستور، گفتار خسرو شنید
- بخش ۶۴ - پاسخ کوش دربارهٔ پیوستن به شاه چین — سخن‌های شیرین و امید بخت
- بخش ۷۲ - آماده شدن آتبین برای جنگ با کوش — همان گه بفرمود تا زآن گروه
- بخش ۶۷ - کشته شدن پسر آتبین به دست کوش — چو از کارش آگاه شد آتبین
- بخش ۶۵ - در لشکرگاه ایرانیان و چینیان — از آوردگه کوش چون گشت باز
- بخش ۶۶ - پیوستن کوش به سپاه پدر — دل مرد دستور از او گشت شاد
- بخش ۶۸ - دیدار کوش با پدر — ز ره چون یکی میل ببرید بیش
- بخش ۶۹ - نامهٔ شاه چین به ضحاک در کشتن پسر آتبین — همان گه نویسنده را پیش خواند
- بخش ۷۰ - گفتگوی پدر و پسر در بزم — همان شب یکی بزمگه ساخت کوش
- بخش ۷۱ - آگاه شدن آتبین از اندیشه ی کوش — از ایرانیان کودکی نیکدل