ابن یمین فریومدی
زاده ۶۸۵ – درگذشته ۷۶۹ هجری قمری، فریومد
زندگی‌نامهٔ ابن یمین
امیر فخرالدین محمود بن امیر یمین‌الدین طُغْرایی فَریومَدی (زادۀ ۶۸۵ هجری قمری در فریومد از توابع سبزوار، درگذشتۀ ۷۶۹ هجری قمری) فیلسوف و شاعر قطعه‌سرای ایرانی است. پدرش امیر یمین‌الدین، مردی ادیب و شاعر بود که در زمان سلطان محمد خدابنده می‌زیست و در دستگاه امیران خراسان، به شغل دفتری و طُغْرانویسی اشتغال داشت و ظاهراً از همین روی به «طغرایی» شهرت یافته بود. سال‌های نخستین زندگانی ابن‌یمین در خراسان گذشت. در دوران جوانی، به تبریز رفت و به درگاه غیاث‌الدین محمد بن رشیدالدین فضل‌الله، وزیر پیوست و آن وزیر را ستایش کرد، ولی کارش در آن شهر دوام نیافت چنان که ناگزیر شد در قطعه‌ای که خطاب به غیاث‌الدین محمد سرود، از او اجازهٔ بازگشت به شهر خویش را بخواهد. قطعهٔ دیگری در دیوان او هست، که نشان از زندگی وی در عراق عجم و بازگشتش به خراسان می‌دهد. با درگذشت پدر، ابن یمین به جای او منشی امیران سربداران شد. وی در چند جنگ و سفر نیز این امیران را همراهی کرد. در رویدادی که در سیزدهم صفر سال ۷۴۳ هجری قمری، میان ملک معزالدین حسین کرت، با خواجه وجیه‌الدین مسعود سربداری، در زاوه رخ داد و به شکست و فرار خواجه وجیه‌الدین مسعود انجامید؛ دیوان ابن‌یمین در ضمن غارت بنگاه امیر به یغما رفت و بنا به گفتهٔ خواندمیر، خود شاعر نیز در این جنگ، به دست لشکر هرات گرفتار گشت، چون او را پیش ملک بردند، منظور نظر تربیت گردانید و بنا بر آنکه دیوان ابن‌یمین در آن مصاف تلف گشته بود، قطعه‌ای در آن باب گفت. اما تلاش برای یافتن دیوان او مؤثر نیفتاد و شاعر ناگزیر شد با گردآوردن شعرهای پراکندهٔ خویش از اینجا و آنجا و افزودن اشعاری که پس از رویداد گفته‌شده ساخته بود، دیوانی تازه ترتیب دهد. او در دوران پیری از دربار فاصله گرفته و تا پایان عمر در زادگاهش، فریومد، ماند. علاوه بر دیوان اشعار، بعضی منشآت او نیز در کهن‌ترین ویرایش دیوانش که ظاهراً پیش از سال ۹۳۱ هجری قمری نوشته شده، موجود است و دو نامه از آن‌ها نیز انتشار یافته‌است.
آثار ابن یمین
شعرهای ابن یمین
- شمارهٔ ۵٨ - ترجمه — هر حاکمی که مذهب ظلم آیدش پسند
- شمارهٔ ۵٣ - ایضاً — قیل لی أنت أفضل الناس طرا
- شمارهٔ ۵٩ - ایضاً — المت فحیت ثم قامت فودعت
- شمارهٔ ۵۵ - ایضاً — اعز الناس نفسا من تراه
- شمارهٔ ۵٧ - ایضاً — اذا ظالم لیستحسن الظلم مذهبه
- شمارهٔ ۵۶ - ترجمه — آنکس بود عزیزتر اندر جهان که او
- شمارهٔ ۵۴ - ترجمه — مرا چه گفت یکی گفت در زمانه توئی
- شمارهٔ ۶٠ - ترجمه — فرود آمد درودم داد و برخاست
- شمارهٔ ۶٧ - ملمع — اذا عانقت للتودیع سلمی
- شمارهٔ ۶۴ - قطعه — اذا عدت نحو الآل و الکیس مترع
- شمارهٔ ۶۵ - ایضاً — الهی انت خلاق البرایا
- شمارهٔ ۶٨ - ایضاً — عاشقان دیدار جانان خواستند
- شمارهٔ ۶١ - ملمع — حاکم ما ز فرط بد نفسی
- شمارهٔ ۶٣ - ترجمه — ای آنکه میبرد بسفر ناقه ترا
- شمارهٔ ۶٢ - قطعه — یا ایها الرجل الذی تهوی به
- شمارهٔ ۶۶ - ایضاً — تزهدت فی الدنیا الدنیه کلها
- شمارهٔ ٧۴ - ایضاً — آتیک یا مولای بالامس زایرا
- شمارهٔ ٧٣ - ایضاً — لقد بعث الرسول لزجرقوم
- شمارهٔ ٧٢ - ایضاً — اذ سیلت السحب سجال المطر
- شمارهٔ ٧۵ - قطعه ملمع — فدیتک صاحبی بلغ سلامی
- شمارهٔ ٧٠ - ترجمه — قدوه اهل فضائل زبده آزادگان
- شمارهٔ ۶٩ - ایضاً قطعه — ایا ای کریم الناس ان کنت تبتغی
- شمارهٔ ٧١ - ملمع — قد اشرقت القلوب بالانوار
- شمارهٔ ٧۶ - قطعه — فدت نفسی و ما تهواه مالی