فصیحی هروی
درگذشته ۱۰۴۹ هجری قمری، بخارا
زندگی‌نامهٔ فصیحی هروی
میرزا فصیح‌الدین فصیحی هروی فرزند ابوالمکارم (زادهٔ بخارا احتمالاً در سال ۹۸۷ قمری، درگذشتهٔ سال ۱۰۴۹ قمری در هرات) شاعری که از بزرگان سادات هرات بود و نسبش به خواجه عبدالله انصاری می‌رسد. پس از چیرگی عبیدالله خان ازبک بر هرات در ۹۹۷ق، ابوالمکارم با خانواده‌اش به هرات بازگشت و همانجا ساکن شد و در همان زمان، فصیح‌الدین ده ساله بود. صیحی در هرات تحصیل نمود و در شعر شهرت یافت. او نزد والیان و بیگلربیگی‌های هرات و خراسان ارجمند گشت و آنان را ستود. در ۱۰۲۲ق ناگهان تصمیم به مهاجرت به هند گرفت، از هرات به قندهار گریخت اما در راه گرفتار سواران والی خراسان شد، او را به هرات بازگرداندند و به فرمان حسین‌خان (والی) به زندان افتاد، اما پس از اندکی بخشوده شد. چند سال بعد، در عهد حسن‌خان شاملو و در نشستی نزد او، مناظره‌ای میان حکیم شفایی و فصیحی روی داد. در این مناظرهٔ ادبی که به مشاجره انجامیده بود، «حسن‌خان جانب فصیحی را گرفت، شفایی رنجید و از هرات برآمد و فصیحی را هجو گفت.» فصیحی چون به هند نرفت، به ناچار دیوان اشعارش را به هند فرستاد، با آمدن شاه عباس اول در ۱۰۳۱ ق به هرات، مورد توجه شاه قرار گرفت و در ملازمت وی به قزوین رفت. پس از چندی به هرات بازگشت. وی را «ملک‌الشعراء خراسان» نامیده‌اند. وی در سرودن شعر، به‌ویژه قصیده و غزل، توانا بود و شاعرانی چون ناظم هروی، درویش واله و میرزا جلال اسیر شهرستانی، از شاگردان و تربیت یافتگان او هستند. وی خط شکسته را نیز به خوبی می‌نوشت. اشعارش ساده و روان و دارای مضامینی دقیق و عاشقانه و نزدیک به شاعران سبک خراسانی است و در عین حال از مفاهیم پیچیده و ترکیبات استعاری دشوار بر کنار است.
آثار فصیحی هروی
شعرهای فصیحی هروی
- شمارهٔ ۲۴ - در مذمت کوفته — دی کوفته نام طعمه‌ای ساخت
- شمارهٔ ۲۳ - ماده تاریخ — مرحبا ای مهین نشیمن قدس
- شمارهٔ ۲۲ - گلایه — ای زبده دودمان دولت
- شمارهٔ ۲۹ - ماده تاریخ وفات ابراهیم — داد از این چرخ حشوپرور دون
- شمارهٔ ۲۵ - ماده تاریخ بنای مسجد — منت ایزد را که مصر از جامعی زینت گرفت
- شمارهٔ ۲۸ - در جواب هجویه نادم — واله جلوه مستانه حسرت نادم
- شمارهٔ ۲۶ - حسب حال — ای نقش کف پای تو پیرایه امید
- شمارهٔ ۲۷ - نویسم — گفتم که بیاض دوستان را
- شمارهٔ ۳۴ - ماده تاریخ بنای قصر — به دور شاه عادل شاه عباس جهانگیری
- شمارهٔ ۳۳ - ماده تاریخ بنایی که حاجی جلال‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الدین نهاده — در زمان مظفر لطف اله
- شمارهٔ ۳۵ - ماده تاریخ شهادت عرب — گل باغ وفاداری عرب آن
- شمارهٔ ۳۰ - ماده تاریخ قصر گازرگاه هرات — منت خدای را که سپهر کمال شد
- شمارهٔ ۳۱ - اخوانیه — ای صبا رو به سوی صاحب ما
- شمارهٔ ۳۶ - در عذر خواهی — نتیجه خلف دهر میرزا قاسم
- شمارهٔ ۳۷ - در تهنیت نوروز و مدح حسین‌خان شاملو — مقدم شاهد نوروز مبارک بادا
- شمارهٔ ۳۲ - توصیف چشمه‌سار عقل و مدح ممدوح — چشمه‌ساری کرده جاری در قهستان دماغ
- شمارهٔ ۴۰ - در تقاضا — ای آن که ز نور صبح چراغت
- شمارهٔ ۴۱ - تقاضا — ای آنکه ز نور حق چراغت
- شمارهٔ ۳۹ - ماده تاریخ دیگر — ای نسخه کارگاه مانی
- شمارهٔ ۳۸ - اخوانیه — ای صبا در شمیم سنبل و گل
- شمارهٔ ۳ - در تهنیت نوروز و مدح حسین‌خان شاملو — ساقی بیا و از میم آشفته حال کن
- شمارهٔ ۴ - ساقی نامه و مدح حسین‌خان شاملو — ساقیا آن قدح نور بیار
- شمارهٔ ۲ - در منقت علی‌بن موسی‌الرضا علیه‌السلام — ناله را بهر تگ و پو چو کمر بربندم
- شمارهٔ ۱ - در منقبت علی‌بن موسی‌الرضا علیه‌السلام — هر چند که من شعله افسرده عیارم