قائم مقام فراهانی
زندگی‌نامهٔ قائم مقام فراهانی
سید ابوالقاسم قائم مقام (زاده ۱۱۵۸ خورشیدی در مهرآباد اراک - درگذشته ۱۲۱۴ خورشیدی در تهران) مشهور به قائم مقام فراهانی صدر اعظم ایران، سیاستمدار، ادیب، شخصیت برجسته و تأثیرگذار ایران زمین در عرصهٔ حکومت و سیاست و نیز ادب و هنر نیمهٔ اول قرن سیزدهم هجری بود. وی در زمان فتحعلیشاه در دستگاه ولیعهد او عباس میرزا صاحب مقام وزارت نایب السلطنه بود و در وقایع جنگ ایران و روس نقش ایفا کرد. پس از درگذشت فتحعلیشاه وی با زمینه‌چینی پادشاهی محمدشاه، در دولت او به صدارت رسید. در نهایت سختگیری‌های وی در رابطه با انگلستان که به دنبال ایجاد تجارتخانه و گرفتن امتیاز از دولت ایران بود، باعث دشمنی آنها با وی گردید و در نهایت به تحریک سفارت انگلیس و توطئهٔ درباریانی که با وی دشمن بودند شاه به وی بدگمان شد و در سال دوم سلطنت خود دستور داد او را در باغ نگارستان، محل ییلاقی خانوادهٔ سلطنتی، زندانی و پس از چند روز خفه کردند. قائم مقام نثر فارسی را که در آن زمان پر از مبالغه و تملق و عبارت‌پردازی‌های عربیِ مسجع، پیچیده و دور از ذهن بود و روز به روز در فرمان‌ها و مراسلات رو به انحطاط می‌رفت به نثر فصیح و روان برگردانید و پس از او بسیاری از منشیان دوره قاجار از سبک او پیروی کردند و به روش او به نگارش پرداختند. او در شعر نیز استعداد شگفت‌آور داشت اما اثر جاویدانش «منشآت» اوست. قائم مقام فراهانی همچنین از خوشنویسان صاحب‌نام و تأثیرگذاران در روند خط فارسی است. او در خط شکسته نستعلیق که در آن زمان به مانند نثر فارسی پیچیده و در هم بود به شیوهٔ خود اصلاحاتی کرد که دیگران از وی پیروی کردند. گر چه اهمیت کار خوشنویسی او به حد استادان طراز اول این هنر نیست اما کار او از این نظر مهم است که اصول خط شکسته را به نستعلیق نزدیکتر کرد و با ابداع اصولی جدید خدمتی شایسته به خط‌نویسی امروزی ایرانیان کرد.
آثار قائم مقام فراهانی
شعرهای قائم مقام فراهانی
- شمارهٔ ۱۶ — چل روز ترا جایگهی تیره دهم
- شمارهٔ ۱۵ — ای سفله ترا به کار شاهانه چه کار؟
- شمارهٔ ۱۸ — شیطان که همی گوید: افسون کردم
- شمارهٔ ۱۷ — تا مهره اشعار ترا نخ کردم
- شمارهٔ ۱۴ — گر تو خواهی که سخت جان، جان بدهد
- شمارهٔ ۲۰ — رشتی علی ای رفیق دیرینه من
- شمارهٔ ۱۳ — از فقد شعیرم اسب و استر همه مرد
- شمارهٔ ۱۹ — ای خالق خلق، وای جهان دار جهان
- شمارهٔ ۲۷ — زنهار به ری رای تمتع نکنی
- شمارهٔ ۲۱ — ای خان عظیم شان مرا خوار مبین
- شمارهٔ ۲۳ — زنجیره نشین، طلاق زنجیره بده
- شمارهٔ ۲۲ — رشتی علی از حجره سوی دشت مرو
- شمارهٔ ۲۶ — شیطان توئی ای حاجی و عیّار توئی
- شمارهٔ ۲۴ — ای خواجه بیا خوش تر ازین پند مخواه
- شمارهٔ ۲۵ — رشتی علی: ای وای که بد نام شدی
- در مدح فتح علی شاه گفته — بالله ما هذالخبر بالله ما هذالخبر
- قطعات تازی — وجهت وجهی مسلما
- قائم مقام به سید الوزراء والد ماجد خود نوشته است — یا سید الوزراء مالی حاجه
- در شکایت از روزگار — سئمت من امتداد زمان عمری
- در نکوهش صدر اعظم وقت — لابهاء لادهاء لابیان لاعباره
- ارجوزه در خواهش کردن ولی عهد کشف رمز فاضل خان گروسی مسمی به بجخ حدر را از قائم مقام — الحمدلله الهلی الاجلل
- حل رمز- بجخ حدر — غیر ذات الثلث والاثنین
- به میرزا محمد بروجردی نبشته — جاء الکتاب فجائنی روح و ریحان و راحه
- خطاب به میرزا محمد شفیع«صدر اعظم» هنگام توقف اردوی شاه در چمن اوجان — ان للصدر خصالا هی للقدر کمال