امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۲۱۹ - تتبع خواجه — عکس رخسار چو بر ساغر صهبا فکنم
- شمارهٔ ۲۱۶ - در طور مخدوم — در دیر مغان شیفته پیر و جوانم
- شمارهٔ ۲۲۱ - تتبع مخدوم — باز در دیر مغان آه و فغان آورده‌ام
- شمارهٔ ۲۲۰ - تتبع بعضی عزیزان — بگفت عشق که می نوش و رو به ملک عدم
- شمارهٔ ۲۱۵ — منور است به روی تو دیده جانم
- شمارهٔ ۲۱۸ - مخترع — ز هجرت ای مَهِ بی‌مهر دل نابود شد تن هم
- شمارهٔ ۲۱۷ - مخترع — چو با صد حسرتش از دور بینم
- شمارهٔ ۲۲۲ - تتبع خواجه — اینکه خود را به در میکده عریان کردم
- شمارهٔ ۲۲۳ - مخترع — من که مخمور سحرگاه به میخانه روم
- شمارهٔ ۲۲۴ - تتبع خواجه — کنج تاریک غمت را تا به کی مسکن کنم
- شمارهٔ ۲۲۵ - تتبع میر در رنگ خواجه — چون عکس روی مغبچه خواهم تماشا بنگرم
- شمارهٔ ۲۳۰ - تتبع خواجه — مستم آنسان که گر از دیر مغان برخیزم
- شمارهٔ ۲۲۹ - تتبع خواجه — دل سوزد از غم رخ آن شوخ مهوشم
- شمارهٔ ۲۲۶ - تتبع مخدوم — از باده تبرا چه کنم چون نتوانم
- شمارهٔ ۲۲۷ - تتبع خواجه — چه خوش باشد که باشد در بهارم
- شمارهٔ ۲۲۸ - تتبع خواجه — بهاران گر به گلشن طرح جام و ساغر اندازیم
- شمارهٔ ۲۳۵ - مخترع — ای کافر بد مست که بردی دل و دین هم
- شمارهٔ ۲۳۲ - تتبع شیخ — به دو چشم یار اسیرم که همی زنند تیرم
- شمارهٔ ۲۳۳ — باز در دیر بتی عشوه‌نما می‌بینم
- شمارهٔ ۲۳۷ - تتبع شیخ کمال — گفت راهم را بروب آن سیمبر گفتم به چشم
- شمارهٔ ۲۳۱ - تتبع خواجه — نبینم سوی او گرچه به رویش آرزومندم
- شمارهٔ ۲۳۶ - تتبع خواجه — نیست دل اینکه منِ زارِ بلاکش دارم
- شمارهٔ ۲۳۸ - مخترع — در دیر زار مغبچه شوخ مهوشم
- شمارهٔ ۲۳۴ - تتبع خواجه — ما به میخانه پی دفع گناه آمده‌ایم