امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۱۴۳ - تتبع خواجه — گلی که شرح غمم پیش او صبا بکند
- شمارهٔ ۱۴۵ - تتبع مخدوم — باز تیغ ظلم بر کف تندخوی من رسید
- شمارهٔ ۱۴۷ - تتبع مخدوم — قدح به خلوت یارم بهانه‌ای باشد
- شمارهٔ ۱۵۰ - مخترع — سوی گلشن رفتم و سرو خرامانم نبود
- شمارهٔ ۱۴۴ - تتبع مولانا صاحب بلخی — عشق اجزای وجودم را به راهت خاک کرد
- شمارهٔ ۱۴۹ - تتبع بعضی عزیزان — در میخانه کزو عقل پریشان آمد
- شمارهٔ ۱۴۶ - تتبع خواجه — از رخت عکس مگر در می گلفام افتاد
- شمارهٔ ۱۴۸ - اختراع — از فراقت رنج بی اندازه بر جانم رسید
- شمارهٔ ۱۵۶ - تتبع خواجه — شب که آمد مست آن مه توبه کاران را چه شد؟
- شمارهٔ ۱۵۱ - مخترع — سوی میخانه به رندان خبرم باز آید
- شمارهٔ ۱۵۵ - تتبع خواجه — هر که در دیر مغان جام شرابی دارد
- شمارهٔ ۱۵۳ - تتبع خواجه — میل سروم ز هوای قد دلجوی تو بود
- شمارهٔ ۱۵۷ - تتبع خواجه — ای خوش آنانکه سحر دامن یاری گیرند
- شمارهٔ ۱۵۸ - تتبع میر — حسن روی حور جنت را فلک اظهار کرد
- شمارهٔ ۱۵۲ - تتبع شیخ — ز خاک کوی تو بوی عبیر می‌آید
- شمارهٔ ۱۵۴ - تتبع خواجه — بند گیسوی تو از دست رها نتوان کرد
- شمارهٔ ۱۶۱ - در طور شیخ — دو زلف کان مه نامهربان به تاب افکند
- شمارهٔ ۱۶۲ - تتبع حضرت شیخ — چشمم چو بر آن روی چو رشک قمر افتاد
- شمارهٔ ۱۶۵ - تتبع خواجه — علی الصباح مغان قفل دیر باز کنید
- شمارهٔ ۱۶۴ - تتبع خواجه — گدای دیر ز شاه زمان چه غم دارد
- شمارهٔ ۱۶۰ - تتبع خواجه — چه عجب گر خوی آن چهره دل ما ببرد
- شمارهٔ ۱۶۶ - تتبع خواجه — رندان که میل باده به دیر فنا کنند
- شمارهٔ ۱۵۹ - تتبع خواجه — طریق شیوه رندی کسی بجا آورد
- شمارهٔ ۱۶۳ - تتبع خواجه — هوای می به سر هر که چون حباب رود