امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۱۷۲ - مخترع — جان بخشد ار ساقی می گلرنگ در جام افکند
- شمارهٔ ۱۷۰ - تتبع میر در طور خواجه — چه عکس ساقی خورشیدوش در ساغرم افتد
- شمارهٔ ۱۷۳ - در طور میر — مه آتش پرستم آتش اندر جان غمکش زد
- شمارهٔ ۱۷۱ - در طور شیخ — کس نخل ناز چون قدت ای سیمبر ندید
- شمارهٔ ۱۶۹ - تتبع میر در طور خواجه — خوش آن رندی که بهر باده در دیر مغان افتد
- شمارهٔ ۱۶۷ - در طور مخدومی — از غم یک شب که در هجرش دلم زاری کشید
- شمارهٔ ۱۶۸ - مخترع — ساقی ما که به گردش می گلفام افکند
- شمارهٔ ۱۷۴ - تتبع میر خسرو — یاران که یک‌یک از من بیدل جدا شدند
- شمارهٔ ۱۷۸ - تتبع خواجه — صبح تاب مه کزین عالی رواق افتاده بود
- شمارهٔ ۱۸۰ - تتبع خواجه — دوشم از سوز فنا با قد خم یاد آمد
- شمارهٔ ۱۸۱ - تتبع خواجه — اقبال ره به کوی مغانم نمی‌دهد
- شمارهٔ ۱۷۵ - تتبع مولانا کاهی — نقد جان در میکده آرند قوت جان برند
- شمارهٔ ۱۷۶ - تتبع خواجه — هر که در کوی خرابات ز رندان دم زد
- شمارهٔ ۱۷۷ - تتبع خواجه — اگر به میکده ام یکشب انجمن باشد
- شمارهٔ ۱۷۹ - تتبع خواجه — گدای کوی خرابات تاجدارانند
- شمارهٔ ۱۸۲ - تتبع خواجه — چند دل را غم و اندیشه دنیا ببرد
- شمارهٔ ۱۸۵ - تتبع مولانا کاتبی — تا خرقه و سجاده ام افتد در می چند
- شمارهٔ ۱۸۴ - تتبع خواجه — غزال زر ز فلک در مقام ما افتد
- شمارهٔ ۱۸۷ - مخترع — نه از می لعل آن مه پیکر آلود
- شمارهٔ ۱۸۸ - تتبع میر — از شهد نگویم لب آن سیمبر آلود
- شمارهٔ ۱۸۶ - در طور خواجه — خوش آن رندی که از دوران دلش چون زنگ غم گیرد
- شمارهٔ ۱۸۹ - تتبع خواجه — در سرم ذوق می عشق همان است که بود
- شمارهٔ ۱۹۰ - در طور خواجه — صوفی ز میم واقف اسرار نهان کرد
- شمارهٔ ۱۸۳ - تتبع خواجه — صبح رندان صبوحی در میخانه زدند