امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۲۴۳ - تتبع میر — حشمت جم رسد صبوح از کرم الاهیم
- شمارهٔ ۲۴۲ - تتبع مخدوم — مسلمانان دل آزرده دارم
- شمارهٔ ۲۴۵ - تتبع خواجه — من که دُردی‌کش آن مغبچه خمارم
- شمارهٔ ۲۳۹ - تتبع خواجه — تا از هوای مغبچگان ناتوان شدم
- شمارهٔ ۲۴۶ - تتبع خواجه — بر در دیر مغان هرروز خدمت می‌کنم
- شمارهٔ ۲۴۴ - تتبع مخدوم — من بیدل که بهر قامت آن سیمتن میرم
- شمارهٔ ۲۴۱ - تتبع خواجه — چون بیاد لعل او میل می گلگون کنم
- شمارهٔ ۲۴۰ - مخترع — گرچه دوش از داغ هجران آتشین تب داشتم
- شمارهٔ ۲۴۸ - تتبع خواجه — من که هردم ز فلک صد الم آید پیشم
- شمارهٔ ۲۴۷ - تتبع خواجه — در خرابات ار شبی میل قدح کمتر کنم
- شمارهٔ ۲۵۰ - تتبع خواجه — در خرابات مگو کام چه خواهد بودن
- شمارهٔ ۲۴۹ - تتبع خواجه — ای شه صف‌شکنان خسرو ناوک‌فکنان
- شمارهٔ ۲۵۴ - تتبع مخدوم — ساقی حیات بخشد چون باد نوبهاران
- شمارهٔ ۲۵۲ - تتبع خواجه — بپوشان روی خویش از خرقه پوشان
- شمارهٔ ۲۵۱ - تتبع امیر سهیلی — توان دلیر به خورشید آسمان دیدن
- شمارهٔ ۲۵۳ - تتبع شیخ — ز آتش عشق تو چون خاک شود منزل من
- شمارهٔ ۲۵۷ - مخترع — هست الف گفتیم آن بالا برید از ما سخن
- شمارهٔ ۲۵۵ - تتبع خواجه حسن — گرچه بلای خمار کرد فزون حزن من
- شمارهٔ ۲۵۶ - در طور مخدوم — من هلاک از هجر و آن مه دلستان دیگران
- شمارهٔ ۲۵۸ - تتبع خواجه — می بایدت به دیر مغان آی و نوش کن
- شمارهٔ ۲۶۱ - تتبع خواجه عصمت — چو خاک راه توام ای تو شاه جرعه کشان
- شمارهٔ ۲۵۹ - اختراع — تو گشتی کج کلاه جمله شاهان
- شمارهٔ ۲۶۲ - تتبع خواجه — صبح است فیض اگر طلبی ترک خواب کن
- شمارهٔ ۲۶۰ - تتبع مخدوم — رندی که پا برون نهد از دیر سرخوشان