امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۱۹۶ - مخترع — سحر وزید نسیم طرب فزای بهار
- شمارهٔ ۱۹۴ - تتبع خواجه — ساقی ار عکس مه چهره به جام اندازد
- شمارهٔ ۱۹۲ - تتبع خواجه — واعظان تا چند منع جام و ساغر می‌کنند
- شمارهٔ ۱۹۱ - تتبع خواجه — باده صافست و خرابات صفایی دارد
- شمارهٔ ۱۹۸ - تتبع خواجه — غیر ازو نیست مرا در دو جهان یار دگر
- شمارهٔ ۱۹۷ - مخترع — شد بلا چشم تو ای گلرخسار
- شمارهٔ ۱۹۳ - تتبع خواجه — دل اگر میل سوی ساغر صهبا می‌کرد
- شمارهٔ ۱۹۵ - تتبع میر — گل نو شکفته من که ز رخ بهار دارد
- شمارهٔ ۲۰۳ - مخترع — اگر چه نیست امید وصال او هرگز
- شمارهٔ ۲۰۲ - تتبع خواجه — نوبهاران به قدح آب طربناک انداز
- شمارهٔ ۲۰۴ - تتبع خواجه — کوثر و حور ز گلزار جنان ما را بس
- شمارهٔ ۲۰۰ - تتبع میرشاهی — هردم رسد به دل چو ز عالم غمی دگر
- شمارهٔ ۲۰۵ - مخترع — ز من ای دل کف آن نازنین بوس
- شمارهٔ ۱۹۹ - مخترع — دل صدپاره‌ام از لعل تو خونست دگر
- شمارهٔ ۲۰۱ - مخترع — کیف و جان بخشدم آن لب می نابست مگر؟
- شمارهٔ ۲۰۶ - تتبع مخدوم — یارب چه بلایی‌ست که آن شوخ قدح‌نوش
- شمارهٔ ۲۱۲ - تتبع خواجه — ساقی از رنج خمارم بد حال
- شمارهٔ ۲۰۸ — تا که یک شام به بزم طربش در شد شمع
- شمارهٔ ۲۱۴ - مخترع — زهی از جلوه بالای رعنایت بلا بر دل
- شمارهٔ ۲۱۱ - تتبع میر — می‌رود سرو من و رفتار می‌ماند به دل
- شمارهٔ ۲۰۷ - مخترع — لب لعلت که گویم جان پاکش
- شمارهٔ ۲۰۹ - در طریق مخدوم — نهاد پیر مغان بر کفت چو باده صاف
- شمارهٔ ۲۱۳ - اختراع — به مخموری پیاپی می‌تپد دل
- شمارهٔ ۲۱۰ - تتبع خواجه — اگر تو جرعه فشانی کمی بریز به خاک