امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۷۵ - ایضا له — در دلم تیرگی از فرقت مشکین‌خالیست
- شمارهٔ ۷۳ - تتبع مخدومی — در شوق لعل تو که دلم خون ناب ریخت
- شمارهٔ ۷۴ - تتبع خواجه — از رفتن یارم بود آشوب قیامت
- شمارهٔ ۷۲ - ایضا له — دم نقد است مرا کوی مغان باغ بهشت
- شمارهٔ ۷۸ - تتبع شیخ — شام هجران مرا عکس رخ یار کجاست؟
- شمارهٔ ۷۱ - تتبع مخدومی — تیره گشتم هر که آب اندر شراب ناب ریخت
- شمارهٔ ۷۷ - تتبع خواجه — زیر نه طاق فلک غیر کجی کار کجاست؟
- شمارهٔ ۷۶ - ایضا له — زهی از تاب می گل گل شگفته باغ رخسارت
- شمارهٔ ۸۰ - ایضا له — منم که کنج خرابات خانقاه منست
- شمارهٔ ۸۱ - ایضا له — ما را به جز گدایی میخانه کار چیست؟
- شمارهٔ ۸۵ - ایضا له — در میکده آنرا که به کف جام شراب است
- شمارهٔ ۸۶ - تتبع خواجه — ز بحر چرخ به کشتی عمر صد خلل است
- شمارهٔ ۷۹ - تتبع خواجه — بیا که عرصه میخانه عشرت آبادست
- شمارهٔ ۸۲ - تتبع شیخ — ملک آفاق به جز دیر مغان این همه نیست
- شمارهٔ ۸۳ - ایضا له — مرا که جز به خرابات عشق راهی نیست
- شمارهٔ ۸۴ - ایضا له — مانده در کوی مغان تا ابدم عاشق و مست
- شمارهٔ ۹۰ - تتبع خواجه — دل چو پروانه ز شمع رخ جانانه بسوخت
- شمارهٔ ۸۹ - در طور خواجه — بود آب زده ساحت میدان خرابات
- شمارهٔ ۸۸ - تتبع خواجه — یارب آن مُغبَچهٔ شوخ ز میخانهٔ کیست؟
- شمارهٔ ۸۷ - تتبع خواجه — هرگز گدای میکده از شاه غم نداشت
- شمارهٔ ۹۱ - تتبع خواجه — دید آن که پی من به خرابات فنا رفت
- شمارهٔ ۹۲ - تتبع خواجه — هر دل که نه صاف است برو فیض خرام است
- شمارهٔ ۹۳ - تتبع خواجه — بیا که هاتف میخانه دوش پنهان گفت
- شمارهٔ ۹۴ - تتبع خواجه — من و میل الف قامت آن حورسرشت