امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۲۴ - تتبع یار عزیز — ای ز آتش می در گل روی تو اثرها
- شمارهٔ ۲۷ - جواب خود گوید — زهی به خار مژه صد هزار زار ترا
- شمارهٔ ۲۹ - تتبع میر سهیلی — دل کز غمت آرام نباشد برم او را
- شمارهٔ ۳۰ - تتبع میر — وه که در وقت گلم زان گل رخسار جدا
- شمارهٔ ۲۶ - تتبع مولانا شاهی — شبنم که هوا ریخت به گل‌ها و سمن‌ها
- شمارهٔ ۲۸ - مخترع — بعد عمری کافکند گردون به کوی او مرا
- شمارهٔ ۲۳ - اختراع — ز عشق هست به دل بار صد هزار مرا
- شمارهٔ ۲۵ - در طور خواجه — در جام جم بریز شراب مغانه را
- شمارهٔ ۳۶ - تتبع میر — چشمه زندگی آمد دهن آن مه نخشب
- شمارهٔ ۳۱ - تتبع شیخ — هرگه از تب زرد یابم گلعذار خویش را
- شمارهٔ ۳۷ - تتبع خواجه سلمان — در چمن گل را نظاره کردم از روی حبیب
- شمارهٔ ۳۴ - مخترع — تو خوب و خلق تو خوب و تکلمت هم خوب
- شمارهٔ ۳۵ - تتبع شیخ — ای ز رویت ماه را صدگونه تاب
- شمارهٔ ۳۸ - در طور خواجه — از می طلوع کرد چو در ساغر آفتاب
- شمارهٔ ۳۳ - تتبع خواجه — میکند وقت صبح نعره سحاب
- شمارهٔ ۳۲ - مخترع — ساقی مهوش ار دهد جام شراب ناب را
- شمارهٔ ۴۳ - مخترع — ز تب مباد صداعی بدان جوان یارب
- شمارهٔ ۴۵ - اختراع — زهی قد و عذارت سر به سر خوب
- شمارهٔ ۴۲ - در طور خواجه — شگفت چون گل رخسار ساقی از می ناب
- شمارهٔ ۴۶ - در طور مخدومی نورا — من وز هجر مهی ناله و فغان هر شب
- شمارهٔ ۴۴ - اختراع — چون به دیر آمد ز بهر خم شکستن محتسب
- شمارهٔ ۴۱ - مخترع — ساقیا باده چو ریزی به قدح بهر طرب
- شمارهٔ ۴۰ — دل چو آید از فروغ برق آن عارض به تاب
- شمارهٔ ۳۹ - در طور خواجه — بهر عمر جاودان شد هر که را چیزی سبب