امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۴۸ - در طور خواجه — منم و میکده و مغبچه مست امشب
- شمارهٔ ۵۱ - تتبع شیخ — ای بگه جلوه قامت تو قیامت
- شمارهٔ ۴۹ - در طور خواجه — ما هم از بزم صبوح آمد برون مست خراب
- شمارهٔ ۴۷ - در طور مخدومی — به مستی در دلم گردد خیال روی یار امشب
- شمارهٔ ۵۴ - تتبع خواجه — کار در دیر به غیر از جستن آن ماه نیست
- شمارهٔ ۵۲ - تتبع میر — خیال مغبچگان تا درون جان من است
- شمارهٔ ۵۰ - تتبع خواجه — مطلب صبح ازل طلعت درویشان است
- شمارهٔ ۵۳ - تتبع خواجه — چو سرخوشم دگر ای پیر دیر از کرمت
- شمارهٔ ۶۱ - تتبع خواجه — قدم به کلبه‌ام از لطف بیکرانهٔ توست
- شمارهٔ ۵۸ - تتبع شیخ — می آینه گون صاف و قدح آینه فام است
- شمارهٔ ۵۷ - تتبع خواجه — جفا و جور توام بر دل است و لطف عنایت
- شمارهٔ ۵۶ - مخترع — ساقیا می ده که از هشیاریم دیوانگی است
- شمارهٔ ۶۰ - تتبع خواجه — در دلم آتش محبت اوست
- شمارهٔ ۵۵ - تتبع خواجه — ز بس که مستی عشقم ز شرح بیرون است
- شمارهٔ ۶۲ - تتبع شیخ — می‌رود یار جدا زو کار بر من مشکل است
- شمارهٔ ۵۹ - تتبع خواجه — گوشه میخانه امن و مستی یاران خوش است
- شمارهٔ ۶۸ - ایضا له — کسی که دل ز سر زلف مشک‌سای تو بست
- شمارهٔ ۷۰ - تتبع خواجه — آن کاکل مشکین که به رخ گشت حجابت
- شمارهٔ ۶۹ - تتبع مولانا شاهی — پیش جام پر می رخشنده مه را تاب نیست
- شمارهٔ ۶۶ - ایضا له — رفتی اگرچه از بر من کی گذارمت
- شمارهٔ ۶۴ - ایضا له — در میکده صلاح و ورع در شماره نیست
- شمارهٔ ۶۵ - ایضا له — در دهر هر که دامن پیر مغان گرفت
- شمارهٔ ۶۷ - ایضا له — از تاب می دگر به سرم شعله در گرفت
- شمارهٔ ۶۳ - تتبع خواجه — رندان همه در کوی مغان گشته خرابت