امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۹۶ - نعت — زهی صد پیر کنعانی مریدت
- شمارهٔ ۹۸ - تتبع خواجه — زان لعل می آلود شدم مست خرابت
- شمارهٔ ۹۹ - مخترع — لعل تو نبات و سخنت آب حیاتست
- شمارهٔ ۱۰۱ - مخترع — حسنی که دیده دید دل آن سوی مایل است
- شمارهٔ ۱۰۲ - مخترع — باز دل تفرقه در توبه و طامات انداخت
- شمارهٔ ۱۰۰ - تتبع خواجه — زاهدا در روضه گر می از کف دلدار نیست
- شمارهٔ ۹۵ - تتبع خواجه — تا کوثر و فردوس ره دور و دراز است
- شمارهٔ ۹۷ - تتبع خواجه — گفتم شراب لعل تو یاقوت احمر است
- شمارهٔ ۱۱۰ - ایضا له — گاه خندیدن لبت آب حیات و قند ریخت
- شمارهٔ ۱۰۵ - تتبع مخدوم — من درد زهر هجران درمی‌کشم به یادت
- شمارهٔ ۱۰۷ - مخترع — آمد بهار دلکش و گل‌های تر شکفت
- شمارهٔ ۱۰۴ - ایضا له — کافر عشقم و سودای بتان دین منست
- شمارهٔ ۱۰۳ - تتبع خواجه — تا گدایی در میکده آیین منست
- شمارهٔ ۱۰۹ - تتبع بعضی یاران — تنم از رنج در بیچارگی سوخت
- شمارهٔ ۱۰۶ - تتبع خواجه — اگر چه پیر مغانم پیاله داد به دست
- شمارهٔ ۱۰۸ - تتبع شیخ — نیست یکدل کز جفای چشم او بیمار نیست
- شمارهٔ ۱۱۴ - تتبع مخدوم در طور خواجه — بیا که پیر مغان در سبو شراب انداخت
- شمارهٔ ۱۱۳ - تتبع شیخ — باشدم خرمی از هر چه درین عالم ازوست
- شمارهٔ ۱۱۱ - تتبع مخدومی — باز در دیر مغان عربده مستانست
- شمارهٔ ۱۱۲ - تتبع مخدومی — خط بر فراز لعل تو از مشک ناب چیست؟
- شمارهٔ ۱۱۸ - مخترع — سیم خوش باشد که سازی با حریف ساده خرج
- شمارهٔ ۱۱۶ - در طور خواجه — بیا که پیر مغان جام پر ز صهبا ساخت
- شمارهٔ ۱۱۵ - مخترع — اگر ز عین جفا چشم او دلم بشکست
- شمارهٔ ۱۱۷ - در طور خواجه — صبح ساقی بهر رندان ساغر گلفام ریخت