امیرعلیشیر نوایی
زاده ۸۴۴ – درگذشته ۹۰۶ هجری قمری، هرات
زندگی‌نامهٔ امیرعلیشیر نوایی
میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زادهٔ ۸۴۴ ه.ق در هرات - درگذشتهٔ ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ – ۹۱۱ ه.ق) بوده است. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و جغتایی دارد؛ به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوایی» و در اشعار فارسی «فانی» است. وی در سال ۸۴۴ ه.ق در هرات زاده شد و تحصیلات اولیهٔ خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی، که از جمله امرای دربار تیموریان بود، کسب کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا هم‌درس و هم‌مدرسه بود. نوایی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده‌است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی، حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت. وی از مناصب و نفوذ و قدرت سیاسی خود علاوه بر پشتیبانی از ادبیات در توسعهٔ بناهای فرهنگی و تاریخی و خدماتی بهره برد. از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علی‌شیر بنیاد گردید می‌توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیر علی‌شیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا (ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران (البته برخی این بنا را مربوط به دوره صفوی می‌دانند)، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و … اشاره داشت. امیرعلیشیر نوایی برجسته‌ترین حامی و بزرگترین پشتیبان فرهنگ در روزگار تیموریان بود و بدین سبب جمعی بزرگ و پرشمار از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نویسندگان و عارفان به گرد او فراز آمده بودند. از جمله مشهورترین اینان می‌توان از مورخان نامدار میرخواند و خواندمیر، نقاش سرشناس کمال الدین بهزاد، خوشنویش پرآوازه سلطانعلی مشهدی، دانشمندان و عالمان مشهور واعظ کاشفی و الهی اردبیلی و همچنین شاعر و عارف بزرگ جامی یاد کرد.
آثار امیرعلیشیر نوایی
شعرهای امیرعلیشیر نوایی
- شمارهٔ ۱۲۰ - مخترع — نسیم صبح نمود از تغار صهبا موج
- شمارهٔ ۱۲۴ - مخترع — بود گرچه جام می لاله‌گون تلخ
- شمارهٔ ۱۲۳ - مخترع — به خوبی شد چنان آن سیم بر شوخ
- شمارهٔ ۱۲۲ - تتبع خواجه — چون حیات‌آساست روشن روزگارم از قدح
- شمارهٔ ۱۱۹ - تتبع خواجه — کسی که ملک دلش کرد خیل غم تاراج
- شمارهٔ ۱۲۱ — چیست دانی ناله مرغ سحر هنگام صبح
- شمارهٔ ۱۲۶ - تتبع خواجه — سر وحدت که درو خلوتیان حیرانند
- شمارهٔ ۱۲۵ - در طور خواجه — صبح چون رایت به فرق خسرو خاور کشید
- شمارهٔ ۱۲۷ - تتبع خواجه — هر که در کوی مغان رفت گرفتار بماند
- شمارهٔ ۱۲۹ - تتبع میر — بوی شراب عشق تو بیهوشی آورد
- شمارهٔ ۱۳۱ - تتبع خواجه — بیا که لشکر دی خیل سبزه غارت کرد
- شمارهٔ ۱۳۰ - تتبع خواجه — مرا دل از خرابات مغان بیرون نخواهد شد
- شمارهٔ ۱۳۲ - تتبع خواجه — دوش در میخانه جانان همدم عشاق بود
- شمارهٔ ۱۳۳ - در طور شیخ کمال — ملمع خرقه‌ام از وصله‌ها بادپالا شد
- شمارهٔ ۱۳۴ - مخترع — آن قلندروَش که سویش دل به پاکی می‌کشد
- شمارهٔ ۱۲۸ - تتبع خواجه — باد با طره دلدار بهر تار چه کرد
- شمارهٔ ۱۳۸ — باده خور تا زنده ای کز بعد مردن روزگار
- شمارهٔ ۱۳۷ - تتبع خواجه — رندان که عزم سیر به کوی مغان کنند
- شمارهٔ ۱۴۰ - تتبع خواجه — دوران نشان ز بخت جوانم نمی‌دهد
- شمارهٔ ۱۳۹ - تتبع خواجه سلمان — هر که را دل مبتلای چون تو جانانی بود
- شمارهٔ ۱۴۲ - تتبع خواجه — در دست پیر میکده گلرنگ باده بود
- شمارهٔ ۱۳۵ - تتبع خواجه — آن بیوفا چه شد که نظر سوی ما کند
- شمارهٔ ۱۴۱ - تتبع خواجه — ز سر آب حیاتم می آگهی آورد
- شمارهٔ ۱۳۶ - مخترع — لبت که برگ گل تر به باده آمیزد